Hoe actueel zijn mechatronische muziekinstrumenten en klankinstallaties?
In dit artikel laat ik zien welke culturele actoren en kunstdisciplines betrokken zijn in de ontwikkeling van mechatronische muziekinstrumenten. Als inleiding leg ik kort uit wat mechatronische instrumenten zijn. Aan het slot bespreek ik nog de talrijke, verwarrende benamingen voor deze instrumenten. Ik ga dus dieper in op drie vragen: Wat zijn mechatronische muziekinstrumenten? Hoe actueel zijn ze? Welke benamingen zijn er in omloop?
In dit artikel is de term ‘instrumenten’ trouwens in een zeer brede zin te begrijpen: het omvat ook klanksculpturen en klankinstallaties.
Bij een mechatronisch instrument wordt een klankobject (of een onderdeel daarvan) via een motor, elektro-magneet of pneumatische onderdeel aangeslagen, aangeblazen of in beweging gebracht. Dit proces wordt aangestuurd en gecontroleerd via digitale elektronica (een micro-controller, i.e. een minicomputer). Voorbeelden zijn: een micro-controller laat een elektro-magneet met een slagwerkstok op een trommelvel slaan, een mini-computer stuurt de motor van een windblazer (compressor) aan die blaast door orgelpijpen, een computergestuurde elektromagneet opent of sluit één klep van de windtoevoer naar één orgelpijp, etc. Deze omschrijving (‘een klankobject via digitale controle doen bewegen’) houdt automatisch in dat een belangrijk deel van de klankproductie akoestisch is. Het instrument is dus een hybride mengeling van oude, mechanische en nieuwere, digitale technologie. Een muzikant of uitvoerder kan een mechatronisch instrument ook live bespelen, het hoeft dus niet enkel gebruikt te worden om muziek af te spelen. Dit is een belangrijk (artistiek) verschil met de oudere, mechanische automaten (zoals een player piano).
De eerste mechatronische muziekinstrumenten zijn ontstaan vanaf ca. 1978 (zie ander artikel). De kunstdiscipline waarin mechatronische technieken het meest doorgedrongen zijn, is vermoedelijk de klankkunst, en vooral dan de tak waarbij kunstenaars klankinstallaties en klanksculpturen maken. In de voorbije 25 jaren zijn mechatronische onderdelen tot een vaste waarde van klankinstallaties uitgegroeid. Om enkele recente voorbeelden te geven: bij de werken van kunstenaars Zimoun en Pelang zijn vaak grote aantallen objecten van karton of papier te zien die computergestuurd bewegen en zo ruisklanken maken; computergestuurde waterkranen (met druppels) of naaimachines worden klankinstallaties bij de Canadees Martin Messier; de installatie Organism van Navid Navab en Garnet Willis (winnaars van de Prix Ars Electronica 2025) is een collage van meerdere (registers van) mechatronische orgels. Bij de kunstenaars die al sinds de twintigste eeuw mechatronische klankinstallaties ontwerpen, horen o.a. Godfried-Willem Raes (Stichting Logos), Martin Riches, Jacques Rémus, Christof Schlaeger en Trimpin.
In de wereld van de muziekuitvoeringen en compositie worden ook mechatronische instrumenten gebruikt, maar in veel beperktere mate dan de klankkunst. Voorbeelden van muzikanten zijn o.a. GamutInc, Pat Metheny of in België Toon Quanten, Hans Beckers, Walter Hus en de muzikanten die met de muziekrobots van Stichting Logos werken. Niet enkel op het podium maar ook in studio’s worden mechatronische instrumenten gebruikt, om aparte stemmen (tracks) op te nemen voor popsongs, composities of filmmuziek. Muzikanten als Stef Kamiel Carlens, Aphex Twin of Alain Van Zeveren hebben zo bv. in Stichting Logos trompetten en percussie-instrumenten laten bouwen voor hun studioproducties. Deze studiotechniek gaat terug tot de jaren ‘80 toen de eerste computergestuurde pianomodellen verschenen.
Het meeste onderzoek naar (nieuwe) mechatronische instrumenten vindt in het laatste decennium plaats in de Verenigde Staten en Nieuw-Zeeland (Victoria University of Wellington). De muzikant-ingenieur Ajay Kapur is de verbindende figuur tussen die twee landen: hij werkt zowel aan de Victoria University of Wellington (NZ) als aan Calarts (VS). Deze laatste universiteit biedt ook opleidingen Mechatronic Art & Music aan. Andere onderzoeksgroepen zijn in de VS te vinden in het Center for Music Technology (Georgia Institute of Technology) met onderzoeker Gil Weinberg en de Mason Gross School of the Arts (VS) met Steven Kemper. Al bij al is dit onderzoek zeer beperkt als je het vergelijkt met de tijd en middelen die in digitale luidsprekermuziek en audio DSP geïnvesteerd worden.
Er zijn en ontstaan commerciële bedrijven die computergestuurde instrumenten ontwikkelen en verkopen. De Disklavier (mechatronische piano) van Yamaha is het bekendste voorbeeld. Andere pianomodellen zijn de Steinway Spirio en de (varianten van andere bedrijven) Bösendorfer SE, Bösendorfer CEUS, Bösendorfer Disklavier. In het voorbije decennium zie je kleine bedrijfjes opkomen (vaak rond één onderzoeker/muzikant), ze proberen nieuwe mechatronische instrumenten te bedenken en verkopen. Kuzma is zo een jong Amerikaans bedrijf dat een computergestuurde gitaar ontwikkeld heeft. Het Poolse Polyend heeft tussen 2015 en 2021 computergestuurde percussie-modules verkocht die op cymbalen, toms of andere klankobjecten bevestigd werden. Het Belgische Orchestrionix (in 2023 ontstaan uit het vroegere Decap, dat automatische orgels en orkestrions bouwde) maakt computergestuurde orgels en wil in de toekomst ook geautomatiseerde percussie en blaasinstrumenten aanbieden. Ook het Amerikaanse QRS -met een verleden in de automatische piano-industrie- wil binnenkort een mechatronische trompet op de markt brengen. De bedrijven die in de voorbije 15 jaren hyperorgels (= mechatronische orgels) bouwden voor kerken en concertzalen zijn voornamelijk in Duitsland gevestigd: het zijn Sinua en Hermann Eule Orgelbau.
Een recente evolutie zijn de grote evenementenbureau’s die in het voorbije decennium op zoek gegaan zijn naar mechatronische instrumenten als animatie voor pretparken, vakantieresorts, hotels, festivals, grote beurzen, enz. (in lijn met de entertainment traditie van bv. Walt Disney’s Enchanted Tiki Room). Ze zoeken vooral kleine orkesten of ensembles van mechatronische instrumenten die songs of composities automatisch afspelen en de toeschouwers vermaken. Internationale bureau’s die dit organiseren zijn bv. Meow Wolf, DXB Live of Our Legacy Creations.
Zoals vaak met technologie of ontwikkelingen die volop in het heden plaatsvinden, is de benaming van die nieuwe ontwikkelingen wat verwarrend of vaag. In deze tekst gebruik ik de term ‘mechatronische’ instrumenten [Engels: mechatronic], het is een samentrekking van mechanisch en elektronisch. Deze term is sinds een vijftiental jaren in omloop in de onderzoekswereld. Hieronder vallen muziekinstrumenten of klankinstallaties waarbij een belangrijk, substantieel deel van het instrument mechanisch is, terwijl het instrument zelf ook digitale technologie omvat (microcontrollers, sensoren, etc.) en digitaal te programmeren is. Het belangrijke mechanische onderdeel slaat zeer vaak op de klankproductie, dus het instrument produceert een akoestische klank en is tegelijk computergestuurd.
Als afsluiter ga ik nog in op de verwarrende benaming. In de praktijk zijn er veel woorden die (soms) op mechatronische instrumenten slaan. Ik lijst hier de meest voorkomende benamingen met hun betekenis en achtergrond op:
(versie: 8 juni 2026, Hans Roels)