Computergestuurde orgels in de twintigste eeuw
In dit artikel geef ik voorbeelden van vernieuwende, computergestuurde orgels die gebouwd zijn door kunstenaars, actief vanaf de jaren ‘80 van de vorige eeuw. Kunstenaars hebben in de laatste decennia van de twintigste eeuw de kiem gelegd voor wat later hyperorgans (=computergestuurde orgels) en klankinstallatie met orgels werden. Ze bedachten zeer inventieve en creatieve, nieuwe orgel-achtige instrumenten en klankinstallaties. Het zijn inspirerende voorbeelden voor wat nieuwe mechatronische orgels en andere blaasinstrumenten in de 21ste eeuw kunnen worden.
Sound Machine van Martin Riches
Sound Machine (1982) is volgens mij één van de allereerste computergestuurde orgels. De Engelse geluidskunstenaar Riches verhuisde in 1969 naar Berlijn en begon daar kinetische (klank)installaties te maken. In 1982 bouwde hij dit mechatronisch orgel samen met de componist Roland Pfrengle. Behalve deze twee bedachten ook andere componisten zoals de minimalist Tom Johnson werk voor deze Sound Machine. Er zijn geen video’s of foto’s te vinden van dit orgel op het internet, enkel deze wazige foto (van de website van Pfrengle) waarop in het midden en aan de rechterkant van het podium de Sound Machine (met twee modules) opgesteld staat. Op de linkerkant zie je trouwens een oudere mechanische orgelinstallatie van Riches: Sound Box (1981), een fluitist bespeelt dit ‘mini-orgel’ live met een pedaal.
---
Die Zauberfloete van Stephan von Huene (foto: Doris Wild)
Stephan von Huene is minder gekend buiten Duitsland, hij is een multimedia kunstenaar die vanaf de jaren ‘60 in zijn installaties klank of instrumenten verwerkte. Zijn Totem Tones (1970) zijn zeer origineel en knap gemaakt, de controle van de automaat gebeurt via optische technieken. Vaak zijn klank, beeld en sculpturen verbonden met extra-muzikale betekenissen of ervaringen in zijn werk. Vanaf de jaren ‘80 maakte hij ook computergestuurde installaties. Zijn Magic Flute installatie (1985) -met twee computergestuurde orgel- en percussiemodules- verwijst naar de tekst, stem en magische instrumenten in de opera van Mozart.
Op deze pagina vind je de beschrijving en een video van Magic Flute.
---
PHFFFT van Trimpin (foto: Mary Levin)
Trimpin is gekend voor zijn vele inventieve, vaak ruimtelijke klankinstallaties die nagenoeg allemaal computergestuurd zijn. Aan het begin van de jaren ‘90 bouwde hij PHFFFT (soms ook PHFFFT-ARRRGH genoemd). Deze installatie bestaat uit modules gebaseerd op blaas-, rietinstrumenten en orgels. Je ziet o.a. een ronddraaiend orgelregister en aan ‘bomen’ opgehangen orgelpijpen. De computer-controle geeft Trimpin de mogelijkheid om gedetailleerde melodische, ritmische patronen te componeren die de ruimtelijkheid uitbuiten. De ritmes en patronen komen de bezoeker vanuit verschillende richtingen tegemoet.
Hier zie je een video van PHFFFT.
FireOrgan van Trimpin (foto: otherminds.org)
Voor een ander orgel combineerde Trimpin vuur en lucht. Hij schreef in 1993: “For years I have been thinking to build a huge setup with computer-controlled flame valves. Now finally this year it will be built. I was invited as artist in residence this summer at the Pilchuk School of Glass where all th colorful pyrex glass in different shapes and formes will be blown.” FireOrgan is een orgel waarin de luchtstromen en frequentietrillingen van het orgel vlammen beïnvloeden. De uitleg vind je op deze webpagina van het Exploratorium in San Francisco waar de installatie in 1996 getoond werd.
Hier zie je een video van FireOrgan.
---
Puff van Godfried-Willem Raes
Godfried-Willem Raes begon op het einde van de jaren ‘80 met de bouw van computergestuurde instrumenten. Meer dan 3 decennia later is dat uitgemond in een orkest van muziekrobots, waaronder meer dan 20 mechatronische orgels en harmoniums (rietorgels). Hier staan ze opgelijst, telkens met een foto. Deze muziekrobots zijn -in vergelijking met de andere ‘orgels’ en installaties in dit artikel- eerder opgevat als muziekinstrumenten, bedoeld om mee te musiceren en componeren. Er bestaat nu een ruim repertoire aan composities en producties, origineel bedacht voor dit Logos robotorkest. Puff (2004) -zie foto- is een bijzonder orgel: de luchttoevoer kan per toonhoogte gecontroleerd worden, elke (metalen) pijp heeft zijn eigen luchtreservoir in een pirex buisje met zuiger. De luchtvoorraad per pijp is beperkt, waardoor het korte ‘puf’ geluiden maakt.
Hybrlo (bas versie van Hybr) van Godfried-Willem Raes
Raes heeft later in 2014 ook computergestuurde orgels (zoals Hybr) bedacht waarbij er geen lucht meer aan te pas komt. Een membraan transducer (een soort luidspreker) produceert in elke orgelpijp klank, die klankproductie resoneert dan met de lengte van die pijp.
In de video hier hoor je het werk Study 16 van Kristof Lauwers voor dit Hybr orgel.
---
Concertomatique N°2 van Jacques Rémus
Jacques Rémus ontwierp in zijn carrière veel speelse, bewegende klankinstallaties. In de eerste helft van de jaren ‘90 maakte hij zijn Concertomatique N°1 en Concertomatique N°2, ensembles van verschillende computergestuurde instrumenten, waaronder ook enkele orgelachtige instrumenten. De verbindingen, kabels, slangen en de mechanische constructie zijn grotendeels zichtbaar en vormen een grote, klinkende machinekamer.
Op deze video zie je Concertomatique N°2 aan het werk.
---
M-Pipes van Christof Schlaeger
Christof Schlaeger maakt ook al decennia lang computergestuurde klanksculpturen die over het algemeen ruisgeluiden en machine-achtige klanken produceren. Enkel daarvan zijn gebaseerd op luchttoevoer die in buizen of pijpen geblazen wordt.
Op deze pagina vind je uitleg en video van zijn Rauscher (1994)(letterlijk: de “Ruisser”).
En dit is zijn M-Pipes (2010) klankinstrument waarbij korte luchtstoten een percussie-achtige klank produceren, een principe dat enigszins te vergelijken is met het hierbovengenoemde Puff orgel van Raes.---
(versie: 13 juni 2026, Hans Roels)